IL-GMIEL TAL-LITURGIJA - 15

Il-Quddiesa tal-Katekumeni hija dik il-parti mill-bidu nett sa wara l-Kredu.  Din tissejjah hekk l-ghaliex fl-antik il-katekumeni kienu jistghu jattendu biss ghall-quddiesa sa ma jispicca l-Kredu.  Il-katekumeni kienu dawk li kienu qed jigu ppreparati biex jitghammdu fl-Ghid Il-Kbir.
 
Ghall-Quddies, l-isqof jilbes il-hwejjeg liturgici fuq l-altar filwaqt li l-qassis jilbishom fis-sagristija.  Malli jersaq lejn l-altar, ic-celebrant jibda billi jrodd
 
IS-SALIB
 
Dan l-uzu li jrodd is-Salib huwa antik hafna u mill-anqas kien jintuza fis-seklu II, kif jghidilna l-gharef kittieb Tertulliano (De cor. mil. 3).  Biss mill-kliem tieghu jidher li s-Salib kien isir biss fuq il-mohh u l-uzu li nroddu s-salib billi immissu mohhna, sidirna u l-ispalel tax-xellug u tal-lemin beda ghall-ahhar tas-seklu XI.
 
L-izjed forma antika tas-Salib hija l-forma Griega, jew ahjar dak li naghmlu salib zghir fuq mohhna, fuq fommna u fuq qalbna u li llum ghadna nuzawha ghall-Evangelju.
 
IT-TALB TAL-BIDU
 
Fil-liturgija tal-lum, ic-celebrant jaghti merhba lill-poplu u jinvoka l-barka tas-Santissima Trinita'.  Jitlob 'l Alla biex jahfrilna dnubietna u ghall-hniena Tieghu.  Jitkanta l-ewwel qari li l-bicca l-kbira ikun mill-Antik Testment tal-Bibbja, jinghad jew jitkanta r-responsorju li jkun jikkonsisti minn salmi jew innijiet.  Il-Hadd u fil-festi jinqara it-tieni qari.
 
Sa' ftit snin ilu, l-Quddiesa kienet tinbeda bis-Salm 42 miktub mill-profeta David.  Fih il-profeta jesprimi x-xewqa li jersaq lejn it-Tempju Mqaddes t'Alla, izda jhossu mifxul minhabba l-hsieb ta' l-Att li jkun sejjer jaghmel u mill-hsieb tad-dnubiet tieghu.  Izda huwa jafda fil-Mulej li huwa s-sahha u s-salvazzjoni tieghu.  Ic-celebrant kien jispicca s-Salm 42 bl'hekk imsejjha "Dossologia minore", jew inkella "Gloria Patri", mill-ewwel zewg kelmiet.
 
Wara kien jirrecita l-Confiteor fejn fih jakkuza ruhu quddiem Alla, quddiem il-Madonna, San Mikiel, San Gwann il-Battista, San Pietru u San Pawl u l-qaddisin kollha u quddiem l-insara prezenti fil-knisja li dineb bil-hsieb, bil-kliem u bil-ghemil htija tieghu u jitlob lill-qaddisin biex jidhlu ghalih quddiem Alla.
 
Il-Confiteor kien beda jigi recitat fir-raba' seklu.  Il-formola ta' kif kien jinghad sa ftit snin ilu kienet giet stabilita fis-seklu XIV.
 
L-INCENSAZZJONI
 
Wara li jbus l-altar, fil-quddiesa solenni s-sacerdot jincensa l-altar u jincensa l-ewwelnett tliet darbiet is-Salib, imbaghad ir-relikwiji u l-istatwi, jekk ikun hemm minnhom fuq l-altar u fl-ahharnett jincensa l-altar stess.  Dan l-uzu li jincensaw fuq l-altari huwa antikissimu u kien jintuza hafna anke mill-pagani (Herod. I, 183; Ovidii Trist. V.5, Metam. VI, 164; Virg. Aen, I, 146) u mill-Lhud (Ps XXIX, 13; XL, 5, 55; Lc. I, 9).  Wiehed mis-Slaten Magi offra incens lic-ckejken Bambin bhala wiehed mill-izjed prodotti prezzjuzi tal-pajjiz tieghu (Matt II, 11).
 
Il-Knisja ilha hafna zmien ukoll li dahhlet l-uzu ta' l-incensazzjoni waqt il-quddies u fil-funzjonijiet liturgici.  Dan jissemma fil-liturgija antika, fil-kanoni Apostolici u fil-kitba tas-Santi Padri.
 
L-INTROJTU U L-KYRIE ELEISON
 
L-Introjtu hija strofa qasira mehuda x'aktarx dejjem mill-Iskrittura Mqaddsa li fiha jissemma xi misteru tal-festa jew xi virtu' tal-qaddis li tieghu tkun qeghdha ssir it-tifkira.  Il-kelma "introito" tfisser dahla u appuntu din kienet id-dahla jew introduzzjoni tal-Quddiesa.
 
Il-Kyrie Eleison jigi recitat mis-sacerdot flimkien mall-pubbliku.  "Kyrie eleison" tfisser, Sinjur hniena, "Christe eleison" tfisser Kristu hniena.  Dawn jigu repetuti tliet darbiet.
 
IL-GLORIA IN EXCELSIS
 
Malli jispicca l-Kyrie eleison, is-sacerdot jghid jew ikanta l-"Gloria in Excelsis Deo - Glorja 'l Alla fil-gholi tas-smewwiet" li hija l-innu ta' l-angli.  F'dan l-innu li huwa ta' sbuhija kbira, l-Knisja tfahhar 'l Alla, tirringrazzjah tal-beneficcji li rcevejna u titlob minn ghandu l-hniena divina.
 
Sfortunatament ma nafux minn kien dak li kitibha, biss zguri li hija antikissima ghax tissemma fil-Kostituzzjonijiet Apostolici.
 
Il-Gloria giet introdotta mill-Papa San Telesforu li miet fis-sena 136 u giet imdahhlha biss fil-Quddiesa tal-Milied sakemm fis-sena 500, il-Papa Simmaco ntroduciha fil-Quddies tal-hdud u tal-festi tal-Martri biss pero' meta jqaddes l-isqof.  Il-qassisin kienu jirrecitawha biss fil-Quddiesa ta' l-Ghid il-Kbir.  Kien fis-seklu XI meta bdiet tigi recitata u kantata wkoll mill-qassisin ma' tul is-sena kollha.
 
IL-KOLLETTA
 
Is-sacerdot b'vuci gholja jghid "Nitolbu" u hawn jaqra l-kolletta, jew ahjar talba.  L-ewwel tinghad l-kolletta ad unur tal-misteru jew tal-qaddis li tkun qed tigi celebrata l-festa tieghu, it-tieni tinghad il-kolletta ta' l-ottava, jekk ikun hemmm, jew ta' xi qaddis li jssirlu l-kommemorazzjoni; tinghad imbaghad il-kolletta jew kolletti "imperate", dawk jigifieri li jigu ordnati mill-isqof; jinghadu wkoll kolletti ohrajn f'okkazzjonijiet specjali bhal per ezempju meta nkunu minghajr Papa jew isqof, fi zmien il-gwerra jew f'xi marda u l-kumplament.
 
Jekk ma tkunx xi kolletta "pro re gravi", jigifieri ghal xi haga serja, l-kolletti "imperate" ma jistghux jinghadu fil-festi li jkunu prima jew sekonda klassi.  Barra minn hekk ma jistghux jinghadu aktar minn seba' kolletti f'Quddiesa wahda.
 
Immedjatament wara l-kolletta, s-sacerdot jibda l-qari ta'
 
L-EPISTOLA
 
Il-kelma Epistola tfisser ittra u proprju b'dan l-isem jissejhu l-ittri ta' l-appostli, li huma parti mill-Iskrittura Mqaddsa tal-Gdid Testment.  Minn dawn l-ittri ghandna 21: 14 ta' San Pawl, 3 ta' San Pietru, 2 ta' San Gwann, 1 ta' San Gakbu u 1 ta' San Guda Taddew.
 
Qabel ma jibda jaqraha, s-sacerdot jew il-qarrej jghid minn fejn hi mehuda l-epistola. Fil-Quddiesa solenni, l-epistola kienet tigi kantata mis-sudjaknu u wara kien jersaq jitlob il-barka tac-celebrant u jbuslu jdejh.
 
IL-GRADWAL
 
Wara li tispicca l-Epistola, s-sacerdot jaghddi minnufih ghall-qari tal-Gradwal.  Il-Gradwal huwa responsorju b'xi Alleluia.  L-isem ta' gradwal gej mill-kelma "gradu" li tfisser targa, l-ghaliex skond x'uhud, kien jigi kantat minn fuq xi tarag.
 
Ma' tul is-sena, l-gradwal kien ikollu tliet Alleluia: tnejn jinqraw qabel u wahda tinqara fl-ahhar nett.  Fiz-zmien ta' l-Ghid, iz-zewg versi li jkun fih il-gradwal ikun fih erba' Alleluia.  Il-kelma "Alleluia" hija kelma Ebrajka u hija komposta minn zewg kelmiet: "hallelu'" u "Yah".  Hallelu' huwa verb fl-imperattiv u tfisser "fahhru" u Yah hija l-kelma "Yahve'" mqassra u tfisser Alla; kollha f'daqqa mela, Alleluia tfisser fahhru 'l Alla.
 
Wara l-gradwal, titkanta l-akklamazzjoni ta' l-Evangelju.  Snin ilu pero', f'okkazjonijiet specjali, kienu jinqraw diversi Sequenzi, izda Piu V kien nehhihom lkoll u halla biss hamsa.  Il-hames sequenzi li baqghu jintuzaw kienu: Victimae Paschali, Veni Sancte Spiritus, Lauda Sion, Stabat Mater u Dies Irae.
 
Victimae Paschali hija ta' gmiel liema bhalu u tinghad mill-Ghid il-Kbir sas-Sibt ta' wara.  X'aktarx li nkitbet mill-poeta Vipone.  Veni Sancte Spiritus giet miktuba mill-Papa Innocenz III u tinghad mill-gurnata tal-Pentecoste sas-Sibt ta' wara.  Il-Lauda Sion, miktuba minn San Tumas d'Aquinas tinghad fil-festa ta' Corpus Christi.  Li Stabat Mater, xoghol sabih u devot tal-Poeta Frangiskan Jacopone da Todi, tinghad fil-festa tad-Duluri tall-Madonna.  Id-Dies Irae, miktuba mill-Frangiskan Tomaso da Celano, kienet tinghad fil-Quddies tat-2 ta' Novembru, l-Ghid ta' l-Imwiet, u tinghad ukoll fil-Quddies tal-mejtin, dik tal-gurnata tal-mewt jew tad-difna, f'gheluq it-tielet, is-seba', it-tlettax il-jum u fl-anniversarju tal-mewt jew tad-difna tal-mejjet.
 
Hawnhekk nigu mbaghad ghall-qari tall-
 
EVANGELJU
 
Il-kelma Evangelju gejja mill-kelma griega "eu aggelion" (eu aggelion) li tfisser il-kelma tal-ferh.  Fl-ewwel u t-tieni seklu nkitbu hafna Evangelji izda minn fosthom il-Knisja ghazlet biss erba' bhala ispirati: dak ta' San Mattew appostlu, dak ta' San Mark, skular u segretarju ta' San Pietru, l-Evangelju ta' San Luqa, tabib u kollega ta' San Pawl u dak ta' San Gwann, l-appostlu ta' l-imhabba u habib ta' Gesu'.
 
Ic-Celebrant jghid, "Dominus vobiscum - Is-Sinjur maghkom".  Il-folla tirrispondi: "Et cum spiritu tuo - U ma' l-ispirtu tieghek".  Ihabbar il-pass tal-Evangelju li jkun ser jaqra u jghid minn ta' liema evangelista hu.  Filwaqt li jhabbru, jaghmel salib b'subghajh fuq il-missal, fuq mohhu, fuq fommu u fuq sidru.  L-abbati u l-poplu  jghidu: "Gloria tibi Domine - Glorja lilek Mulej".

 
Meta kien jispicca, fl-antik kien jghid: "Per evangelica dicta deleantur nostra delicta - Bil-kliem ta' l-Evangelju jithassru dnubietna".   Illum il-gurnata, malli jispicca l-Evangelju jghid: "L-Evangelju ta' Kristu" li ghaliha l-poplu jirrispondi: "Gieh lilek, Mulej".  Fil-Quddiesa solenni l-Evangelju jigi kantat minflok moqri.
 
Waqt il-qari ta' l-Evangelju, l-insara ghandhom joqghodu bil-wieqfa.  Dan ifakkarna fil-liturgija antika li l-insara kienu jisimghu bil-wieqfa u huwa sinjal ta' rispett lejn it-taghlim ta' Kristu u turi ukoll d-dispozizzjoni taghna li naghmlu malajr dak li Gesu' jrid minn ghandna.
 
L-OMELIJA U L-KREDU
 
Wara l-Evangelju hafna drabi nsibu l-Omelija jew priedka li l-bicca l-kbira tkun tittratta fuq l-Evangelju tal-quddiesa jew fuq il-festa.  Fl-antik, l-isqof biss kien jista' jaghmel din l-omelija izda maz-zmien dahal l-uzu li ssir kull nhar ta' Hadd u fil-festi kmandati u li tista' tinghad mill-qassisin ukoll (Can. 1345).
 
Wara l-Evangelju jew wara l-omelija, meta tinghad, jitkanta jew jinghad l-Kredu. Il-Kredu tal-Quddiesa huwa l-istqarrija tal-fidi Kattolika skond il-formola stabbilita fil-Koncilji ta' Nicea u ta' Kostantinopoli.  L-izjed simbolu antik huwa l-apostoliku u huwa msejjeh hekk ghax jigbor fih it-taghlim ghaziz ta' l-appostli (Iren. Adv. haeres, II;  Tert, Contra Praxeam, II;  S. Amros, Ep XLII ad Siric.).
 
Il-Kredu gie mdahhal fil-Quddiesa fis-sena 1000 A.D. 
 
IL-HRUG TAL-KATEKUMENI

 
Malli jispicca l-Kredu tintemm l-ewwel parti tal-Quddiesa, l-Quddiesa tal-katekumeni u f'dan il-hin fl-antik, il-katekumeni kienu johorgu mill-knisja ghax peress li kienu jkunu ghadhom ma gewx mghammda, ma kienux ikunu jistghu joqghodu ghall-parti sagrifikali tal-Quddiesa.  Fit-tieni parti li tissejjah "Missa Fidelium", Il-Quddiesa tal-fidili kienu jattendu ghaliha biss l-insara, dawk li kienu mghammdin.
 
Fil-quddiesa, il-"Missa Fidelium" hija l-parti essenzjali tant li jekk nhar ta' Hadd nilhqu l-quddiesa ezatt qabel l-offertorju, l-precett inkunu ssodisfajnieh.  Naturalment m'ghandniex naghmluha kull darba apposta.
 
Wara l-Kredu, l-katekumeni fl-antik kienu jmorru quddiem l-isqof biex jitolbuh il-barka tieghu u mbaghad kien jghidilhom: "Ite, missa est catechumenorum - Morru, l-quddiesa tal-katekumeni spiccat."  Wara li johorgu, kien jinghalaq il-bieb tat-tempju u tinbeda t-tieni parti tal-Quddiesa li fuqha nitkellmu fis-silta li jmiss.
 
Email to: Alfred Grech